Eksperymenty
Badania zaprojektowane po to, żeby sprawdzić konkretną hipotezę o ludzkim zachowaniu.
1971Stanfordzki eksperyment więziennySymulacja więzienia z 1971 roku, przerwana po 6 dniach i dziś mocno kwestionowana.1961Eksperyment MilgramaBadanie z 1961 roku: 65 procent uczestników doszło do najsilniejszego, rzekomego wstrząsu.2007Efekt LucyferaKoncepcja Zimbardo o tym, jak sytuacja może zmienić dobrego człowieka w sprawcę krzywdy.1951Eksperyment AschaKlasyczne badanie z linijkami: jak często ludzie zgadzają się z grupą wbrew własnym oczom.1968Eksperyment „Niebieskoocy”Szkolne ćwiczenie z 1968 roku, w którym dzieci doświadczyły dyskryminacji ze względu na kolor oczu.1901Eksperyment PawłowaPsy ślinią się na dźwięk metronomu: narodziny warunkowania klasycznego.1919-1920Eksperyment z małym AlbertemNiemowlę nauczone strachu przed szczurem: najgłośniejszy etyczny skandal behawioryzmu.1938Klatka SkinneraSzczur naciska dźwignię po jedzenie: jak nagrody i kary kształtują zachowanie.1961-1965Eksperyment z lalką BoboDzieci naśladują agresję dorosłych: dowód na uczenie się przez obserwację.1967Eksperyment SeligmanaPsy, które przestały uciekać przed wstrząsem: początki teorii wyuczonej bezradności.1970-1972Test marshmallow (test pianki)Jedna pianka teraz czy dwie później? Słynny test cierpliwości i jego krytyka.1968Eksperyment Calhouna (Universe 25)Mysia utopia, w której przy nadmiarze jedzenia i braku miejsca załamało się życie społeczne.1958Eksperyment Harlowa (zastępcze matki)Małpy rezus wybierały miękką matkę z materiału, a nie drucianą, która karmiła.1973Eksperyment RosenhanaZdrowi „pseudopacjenci” trafili do szpitali psychiatrycznych, a badanie dziś budzi wątpliwości.1968Eksperyment Rosenthala (efekt Pigmaliona)Czy nauczyciel, który oczekuje więcej, rzeczywiście podnosi wyniki ucznia? Badanie z 1968 roku i jego krytyka.1924-1932Efekt HawthorneCzy ludzie pracują lepiej, gdy wiedzą, że są obserwowani? Historia badań w Hawthorne Works.XX w.Eksperyment KentleraBerliński program umieszczania nastolatków u pedofilów, dziś oceniany jako zbrodnia. Przypadki
Historie pojedynczych osób i zdarzeń, które zmieniły sposób myślenia psychologów.
Legendy
Opowieści krążące po sieci, które udają prawdziwe badania.
Dlaczego dawne eksperymenty budzą dziś zastrzeżenia?
Wiele klasycznych badań przeprowadzono w czasach, gdy nie obowiązywały dzisiejsze zasady etyki. Uczestników wprowadzano w błąd, narażano na silny stres, a w skrajnych przypadkach krzywdzono dzieci i zwierzęta. Takie badanie nie przeszłoby dziś przez komisję etyczną.
Drugi powód to rzetelność. Część słynnych wyników nie potwierdziła się przy próbach powtórzenia, a w kilku przypadkach późniejsze analizy pokazały, że popularna wersja historii jest uproszczona albo po prostu nieprawdziwa. Dlatego na każdej stronie obok opisu jest osobna sekcja o krytyce i lista źródeł.
Najczęstsze pytania
Czym różni się eksperyment od studium przypadku?
Eksperyment to zaplanowane badanie, w którym badacz zmienia wybrany czynnik i sprawdza, jak wpływa on na zachowanie uczestników. Studium przypadku to szczegółowy opis jednej osoby lub jednego zdarzenia, którego nie da się powtórzyć w laboratorium.
Czy takie eksperymenty można dziś przeprowadzić?
Większości z nich nie. Współczesne badania z udziałem ludzi wymagają świadomej zgody uczestników, możliwości wycofania się w każdej chwili i akceptacji komisji etycznej, która ocenia ryzyko.
Czy wyniki słynnych eksperymentów są pewne?
Nie wszystkie. Niektóre potwierdzono w kolejnych badaniach, inne okazały się trudne do powtórzenia albo zostały podważone po analizie oryginalnych materiałów. Warto czytać je razem z krytyką.
