W skrócie
KtoJohn B. Watson i Rosalie Rayner
Kiedy1919-1920
GdzieUniwersytet Johnsa Hopkinsa, USA
Co badanoWarunkowanie lęku u niemowlęcia
Jak przebiegał eksperyment?
Watson i Rayner chcieli wywołać fobię u emocjonalnie stabilnego dziecka. Wybrali około dziewięciomiesięcznego niemowlę ze szpitala, nazwane w badaniu „Albertem”. Procedura wzorowana była na doświadczeniach Pawłowa z psami. Najpierw sprawdzono reakcje chłopca na szczura, królika, psa, małpę, maski, watę i płonące gazety. Albert nie bał się żadnego z tych bodźców, przestraszył go dopiero nagły huk uderzonego młotkiem stalowego pręta.
Właściwy eksperyment rozpoczął się, gdy Albert miał 11 miesięcy. Kładziono go na materacu na stole i pozwalano bawić się białym szczurem. Za każdym razem, gdy chłopiec dotknął zwierzęcia, za jego plecami uderzano w pręt. Albert reagował płaczem i strachem. Po kilku takich połączeniach badacze pokazali samego szczura, a dziecko zaczęło płakać i odczołgiwać się.
Według szczegółowego zapisu sesji pierwszego dnia chłopiec sięgnął po szczura, a wtedy uderzono w pręt. Badacze przerwali po dwóch próbach, żeby nie przestraszyć go zbyt mocno. Tydzień później, po pięciu kolejnych połączeniach, sam widok szczura wywołał grymas, kwilenie i płacz.
Wyniki i wnioski
Badacze uznali, że u Alberta powstała warunkowa reakcja lęku. Później strach rozszerzył się na podobne bodźce: królika, kudłatego psa, futro, a nawet maskę Świętego Mikołaja z waty w brodzie. Uogólnienie nie objęło jednak wszystkiego, co miało włosy.
Watson sam przyznał w artykule, że wywołany lęk nie był ani silny, ani trwały. Zanim zdążono zaplanować jego usunięcie, matka chłopca, która nie została w pełni poinformowana o charakterze badania, zabrała dziecko. Z tego względu prawdopodobnie lęk przed futrzastymi przedmiotami utrzymywał się później. Wyniki opublikowano w lutym 1920 roku w „Journal of Experimental Psychology”.
Krytyka i kontrowersje
Badanie miało tylko jednego uczestnika i nie miało grupy kontrolnej. Dokładna lektura raportu pokazuje, że nie ma mocnych dowodów, by Albert rozwinął prawdziwą fobię przed szczurem, a zwierzęta nie zawsze budziły jego lęk. Według jednej z analiz dane należy zaliczyć do wyników „interesujących, ale niemożliwych do interpretacji”. Podręczniki często opisują eksperyment niedokładnie.
Spór dotyczy też tożsamości dziecka. W 2009 roku Hall Beck i Sharman Levinson twierdzili, że Albert to Douglas Merritte, chłopiec z wodogłowiem, co podważałoby tezę o zdrowym niemowlęciu. Inni badacze wskazali Alberta Bargera, który według nich był zdrowy i zmarł w 2007 roku w wieku 87 lat. Ostatnie przeglądy skłaniają się ku Bargerowi, ale sprawa pozostaje formalnie sporna. Z perspektywy etyki eksperyment dziś nie mógłby się odbyć.
Dlaczego wciąż się o tym mówi?
Eksperyment z małym Albertem pokazał, że lęk może być wyuczony, i zainspirował badania nad terapią lęków. Mary Cover Jones, która zetknęła się z tą historią na wykładach Watsona, opisała później chłopca Petera, u którego strach przed futrzastymi zwierzętami zmniejszano przez stopniowe oswajanie.
Sprawa Alberta należy też do wydarzeń, które ukształtowały współczesną etykę badań. W 1979 roku opublikowano Raport Belmont, na którym oparto zasady ochrony uczestników badań. Według tych standardów eksperyment Watsona nie zostałby dopuszczony.
Najczęstsze pytania
Kim naprawdę był mały Albert?
Tego nie rozstrzygnięto jednoznacznie. W 2009 roku wskazano Douglasa Merritte, a późniejsze prace wskazały Alberta Bargera, którego część badaczy uważa za bardziej prawdopodobnego kandydata.
Czy Albert przestał się bać szczurów?
Nie wiadomo. Matka zabrała chłopca przed próbą usunięcia lęku, a dalsze losy dziecka znane są tylko z późniejszych dociekań badaczy.
Dlaczego eksperyment uznaje się za nieetyczny?
Wywołano strach u niemowlęcia, nie planując jego usunięcia, a matka nie była w pełni poinformowana o badaniu. Dziś standardy etyczne by tego zakazywały.
Czy wyniki badania są wiarygodne?
Są ograniczone. Badanie objęło jedno dziecko bez grupy kontrolnej, a sam Watson przyznał, że lęk nie był silny ani trwały.
