Eksperyment Milgrama: na czym polegał i co wykazał o posłuszeństwie wobec autorytetu?

W skrócie

Jak przebiegał eksperyment?

Eksperyment ruszył w sierpniu 1961 roku na Uniwersytecie Yale, kilka miesięcy po rozpoczęciu w Jerozolimie procesu nazistowskiego zbrodniarza Adolfa Eichmanna. Milgram chciał sprawdzić, czy Eichmann i jego współpracownicy mogli słusznie twierdzić, że tylko wykonywali rozkazy.

Uczestnikom mówiono, że biorą udział w badaniu nad pamięcią i uczeniem się. Role „nauczyciela” i „ucznia” wyglądały na losowane, ale oba losy brzmiały „nauczyciel”, a „uczniem” był współpracownik badacza. Nauczyciel czytał uczniowi pary słów i za każdą błędną odpowiedź miał go karać wstrząsem, zwiększając napięcie co 15 woltów, aż do 450. Wstrząsy były fałszywe, lecz uczestnik o tym nie wiedział.

W pierwszej wersji badania uczeń słyszalnie uderzał w ścianę przy 300 i 315 woltach, a potem milkł. Gdy nauczyciel się wahał, eksperymentator używał standardowych ponagleń, a badanie przerywano dopiero wtedy, gdy uczestnik nadal chciał przestać po czwartym ponagleniu. Przed badaniem Milgram zapytał studentów psychologii o prognozę, a ci uznali, że maksymalne napięcie zastosuje od zera do 3 osób na 100.

Wyniki i wnioski

W pierwszej wersji badania wszyscy uczestnicy doszli do 300 woltów, a 65 procent do pełnych 450 woltów. Uczestnicy byli wyraźnie zestresowani: pocili się, drżeli, jąkali się, a 14 z 40 osób wykazywało objawy nerwowego śmiechu lub uśmiechu. Każdy z nich przynajmniej raz przerwał badanie, by je zakwestionować.

Milgram sprawdzał też, co zmienia wynik. W skromnym biurze poza uczelnią posłuszeństwo spadło z 65 do 47 procent, co sugeruje, że znaczenie miał także prestiż nauki, a nie sam autorytet. Gdy uczeń znajdował się w tym samym pokoju, posłuszeństwo spadło do 40 procent. W całej serii badań wzięło udział około 1000 osób.

Krytyka i kontrowersje

Eksperyment od początku budził wątpliwości etyczne, bo uczestników wprowadzono w błąd i narażono na silny stres. Milgram bronił się, wskazując, że 84 procent badanych wyraziło zadowolenie z udziału. Gina Perry, autorka książki o tych badaniach, argumentowała jednak, że uczestnicy nie zostali odpowiednio poinformowani po badaniu.

W 2012 roku Perry po analizie danych Milgrama stwierdziła, że istnieje „niepokojąca rozbieżność” między opisem eksperymentu a tym, co faktycznie zaszło, a według niej tylko połowa uczestników w pełni uwierzyła, że wstrząsy są prawdziwe. Haslam i Reicher, badając archiwum, doszli do wniosku, że uczestnicy chętniej kontynuowali, gdy ponaglenie odwoływało się do wartości nauki, a nie do rozkazu. Replikacja Jerry'ego Burgera z 2009 roku, przerywana po 150 woltach dla bezpieczeństwa, dała podobne wskaźniki posłuszeństwa.

Dlaczego wciąż się o tym mówi?

Eksperyment pokazał, że nacisk zwykłej, pozornie naukowej instytucji potrafi skłonić większość ludzi do czynów, które uważają za złe. Wciąż jest przywoływany przy dyskusji o odpowiedzialności za wykonywanie rozkazów i o mechanizmach, które pozwalają zwykłym ludziom uczestniczyć w krzywdzeniu innych.

Milgram opisał swoje badania dla szerokiej publiczności w książce z 1974 roku. W 2010 roku francuski program, w którym zrekonstruowano badanie jako teleturniej, wykazał, że tylko 16 z 80 uczestników przerwało grę przed najwyższym karaniem. Nowsze analizy dodają jednak, że posłuszeństwo wynika nie tyle ze ślepego wykonywania poleceń, ile z identyfikacji z celem badania.