Rosyjski eksperyment ze snem: czy był prawdziwy?

W skrócie

Skąd wzięła się ta historia?

Opowiadanie przedstawia perspektywę naukowca w tajnym ośrodku badawczym z czasów radzieckich. Pięciu badanym, więźniom politycznym, miano podawać eksperymentalny gaz zapobiegający zasypianiu, a doświadczenie trwało ponad dwa tygodnie.

Zgodnie z fabułą brak snu zamienia ich w agresywne, upiorne istoty, uzależnione od gazu i od ludzkiego mięsa. Na końcu opowieści giną wszyscy bohaterowie poza narratorem, którego oszczędzono.

Tekst opublikowano w sierpniu 2010 roku na wiki poświęconej creepypastom, pod pseudonimem użytkownika, którego prawdziwe dane są nieznane. Tak ustaliły m.in. Snopes, news.com.au i LiveAbout. Historia edycji tej wiki wskazuje jednak, że opowieść trafiła wcześniej na anonimowe forum internetowe.

Tekst szybko zyskał ogromną popularność. Znaczna część internetowych i pozainternetowych dyskusji dotyczy przekonania wielu osób, że opowieść jest prawdziwa, a nie zmyślona, dlatego powstało wiele artykułów, które próbują to obalić.

Co wiadomo naprawdę?

Ponieważ doświadczenie nigdy nie miało miejsca, nie ma żadnych wyników badań. Z prawdziwej nauki o śnie wynika natomiast coś zupełnie innego niż fabuła. Najdłuższy naukowo udokumentowany okres świadomego niespania bez stymulantów to 264 godziny (11 dni), osiągnięte przez Randy'ego Gardnera. Długotrwałe niespanie wiąże się według przeglądów z lękiem, drażliwością, nieprzewidywalnym zachowaniem, gorszym funkcjonowaniem poznawczym, a niekiedy z epizodami psychotycznymi.

Już po 35 godzinach całkowitego braku snu badania obrazowe u zdrowych osób wskazały na gorsze radzenie sobie mózgu z emocjonalnymi zdarzeniami. Opisane w opowiadaniu przemiany w upiorne istoty nie mają odpowiednika w żadnym z tych źródeł.

Krytyka i kontrowersje

Opowieść jest klasyfikowana jako fakelore, czyli sfabrykowany folklor. Spór o to, czy jest prawdziwa, trwał na tyle długo, że powstało wiele artykułów mających obalić przekonanie, że to relacja z autentycznego badania. Do rozpowszechnienia mitu przyczyniło się zdjęcie wychudzonej, groteskowej postaci, które często towarzyszy tekstowi i sugeruje, że to jeden z badanych. W rzeczywistości przedstawia ono animatroniczny rekwizyt halloweenowy o nazwie „Spazm”.

Tekst nie podaje też weryfikowalnych nazwisk, instytucji ani publikacji, a sam format anonimowego wpisu w sieci nie pozwala na sprawdzenie czegokolwiek, co w nim padło.

Dlaczego wciąż się o tym mówi?

Historia pokazuje, jak łatwo wymyślona opowieść, podana w formie rzekomo dokumentalnej, zaczyna żyć jako „fakt”. Krytyk Josh Millican z Dread Central nazwał ją jedną z najbardziej szokujących i wpływowych legend internetowych swojej epoki. Badaczka Tosha R. Taylor widzi w niej odbicie niewygasłych lęków politycznych, bo opowieść ma ujawniać ściśle tajne działania rosyjskich naukowców z czasów II wojny światowej.

Popularność dała początek adaptacjom, m.in. filmowi, który ukazał się w listopadzie 2022 roku. Rzeczywisty sen warto traktować poważnie: poradniki zalecają dorosłym około 7 godzin snu na dobę, a dłuższe niedosypianie obniża uwagę i zwiększa ryzyko wypadków.