W skrócie
KtoRobert Rosenthal i Lenore Jacobson
Kiedy1968
GdzieSzkoła podstawowa w Kalifornii, USA
Co badanoWpływ oczekiwań nauczycieli na wyniki testów IQ uczniów
Jak przebiegał eksperyment?
Badanie przeprowadzono w jednej kalifornijskiej szkole podstawowej. Na początku wszyscy uczniowie rozwiązali test, który przedstawiono nauczycielom jako narzędzie wykrywające uczniów o szczególnym potencjale, czyli „intelektualnie rozkwitających” (ang. intellectual bloomers). W rzeczywistości był to zamaskowany test IQ, a jego wyniki nie zostały ujawnione.
Badacze nie wykorzystali tych wyników. Przy użyciu tablicy liczb losowych wybrali około 20% uczniów i podali nauczycielom ich nazwiska jako tych, którzy w tym roku zrobią szczególne postępy. Nie istniała żadna realna różnica w potencjale między wskazanymi a pozostałymi. Pod koniec roku wszyscy uczniowie rozwiązali ten sam test ponownie.
Wyniki i wnioski
We wszystkich sześciu klasach, w grupie eksperymentalnej i kontrolnej, średnie IQ wzrosło. Istotnie większe przyrosty w grupie „rozkwitających” odnotowano jednak u uczniów pierwszej i drugiej klasy. W opisie Simply Psychology wskazani uczniowie zyskali średnio 12 punktów, a reszta 8. Pierwszoklasiści z grupy eksperymentalnej zyskali ponad 27 punktów IQ (grupa kontrolna 12), a drugoklasiści 16,5 punktu (kontrola 7).
Autorzy uznali to za dowód samospełniającej się przepowiedni. Rosenthal sądził, że nauczyciele mogli podświadomie poświęcać wskazanym uczniom więcej uwagi i dawać im bardziej szczegółowe informacje zwrotne.
Krytyka i kontrowersje
Robert L. Thorndike w recenzji z 1968 roku wykazał, że narzędzie pomiarowe było poważnie wadliwe: średni wynik w jednej zwykłej klasie mieścił się w zakresie niepełnosprawności intelektualnej, co jest bardzo mało prawdopodobne. Uznał ustalenia za bezwartościowe. W 1971 roku Elashoff i Snow, ponownie analizując dane, pokazali, że efekt opierał się na kilku skrajnych wynikach w jednej lub dwóch klasach.
Metaanaliza Raudenbusha z 1984 roku, obejmująca 18 eksperymentów, wykazała efekt rzeczywisty, ale mały. Z kolei metaanaliza z 2005 roku, obejmująca 35 lat badań, wskazała, że samospełniające się przepowiednie w klasie występują, lecz zwykle są niewielkie i krótkotrwałe. Według jednego z opisów kolejne badania znajdywały efekt bardzo słaby i tylko u niewielkiej mniejszości (5 do 10%) uczniów. Zarzutem etycznym było też wprowadzenie nauczycieli w błąd.
Dlaczego wciąż się o tym mówi?
Pomimo krytyki badanie pokazało, że oczekiwania mogą działać jak samospełniająca się przepowiednia i że nauczyciele nie są w ocenie uczniów bezstronni. Ten motyw pojawia się w pedagogice i psychologii pracy: Eden i Shani w 1982 roku wykazali, że w izraelskim wojsku losowo wybrani żołnierze, o których instruktorom powiedziano, że mają wyjątkowy potencjał przywódczy, lepiej wypadli w czterech obiektywnych testach.
Opisuje się też odwrotność, czyli efekt golema, w którym niskie oczekiwania pogarszają wyniki. Ze względów etycznych nie da się go jednak badać eksperymentalnie.
Najczęstsze pytania
Na czym polegał eksperyment Rosenthala i Jacobson?
Nauczycielom podano nazwiska uczniów rzekomo szczególnie zdolnych, choć wybrano ich losowo. Po roku sprawdzano, czy ci uczniowie osiągnęli większe przyrosty w teście IQ.
Co to jest efekt Pigmaliona?
To zjawisko, w którym wysokie oczekiwania wobec osoby poprawiają jej wyniki, jako rodzaj samospełniającej się przepowiedni. Nazwa pochodzi od greckiego mitu o rzeźbiarzu Pigmalionie.
Dlaczego badanie Rosenthala jest krytykowane?
Zarzuca się mu wadliwy test IQ, kruche dane oparte na niewielu uczniach oraz brak skutecznych replikacji. Metaanalizy wskazują efekt mały i krótkotrwały.
Czy oczekiwania nauczycieli naprawdę mają znaczenie?
Tak, ale zwykle w skali dużo mniejszej, niż głosili autorzy. Metaanaliza z 2005 roku wskazała, że efekty są zwykle niewielkie i krótkotrwałe.
