W skrócie
KtoIwan Pawłow
Kiedy1901
GdzieInstytut Medycyny Doświadczalnej, Rosja
Co badanoOdruchy warunkowe i ślinienie się psów
Jak przebiegał eksperyment?
Pawłow badał fizjologię trawienia u psów. Opracował procedurę, która pozwalała obserwować procesy trawienne zwierząt przez długi czas, bo soki trawienne odprowadzano na zewnątrz ciała, gdzie można je było zmierzyć. Efektem 12 lat pracy była książka „The Work of the Digestive Glands”, wydana w 1897 roku.
Podczas tych badań Pawłow zauważył, że psy zaczynają się ślinić nie tylko na widok jedzenia, ale także na widok technika, który zwykle je karmił. Takie wyprzedzające ślinienie nazwał „wydzielaniem psychicznym”. Aby sprawdzić tę obserwację w warunkach eksperymentalnych, najpierw włączał bodziec, na przykład dźwięk metronomu, a zaraz potem dawał psu jedzenie.
Po kilku powtórzeniach psy zaczynały się ślinić już w reakcji na sam bodziec. Jedzenie było bodźcem bezwarunkowym, ślinienie się na pokarm odruchem bezwarunkowym, a metronom, początkowo obojętny, stawał się bodźcem warunkowym. Pojęcie odruchu warunkowego Pawłow rozwinął wspólnie z asystentem Iwanem Tołoczinowem w 1901 roku.
Wyniki i wnioski
Wniosek Pawłowa brzmiał tak: jeśli jakiś bodziec z otoczenia towarzyszy podawaniu jedzenia, może się z nim skojarzyć i wywoływać ślinienie samodzielnie. Zauważył też, że ślina wydzielana w reakcji na bodziec warunkowy różni się składem od śliny wydzielanej na sam pokarm, więc reakcja warunkowa nie jest zwykłą kopią bezwarunkowej.
Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny Pawłow otrzymał w 1904 roku jako pierwszy rosyjski laureat. Przyznano ją za prace nad fizjologią trawienia, a odruchy warunkowe stały się jego najbardziej znanym odkryciem.
Krytyka i kontrowersje
Popularny obraz psa reagującego na dzwonek jest uproszczeniem. W swoich pracach Pawłow opisywał wiele bodźców: wstrząsy elektryczne, gwizdki, metronomy, kamertony i bodźce wzrokowe, a dzwonek był tylko jednym z nich. W 1994 roku A. Charles Catania podał w wątpliwość, czy Pawłow w ogóle używał dzwonka, choć inni badacze znaleźli wzmianki o dzwonku w jego pracach i spór nie został w pełni rozstrzygnięty.
Pawłow nie był też jedynym odkrywcą zjawiska: Edwin Twitmyer opublikował podobne wyniki w 1902 roku. Późniejsi badacze wskazali również słabość teorii „zastępowania bodźca”, według której bodziec warunkowy po prostu przejmuje rolę bezwarunkowego. Badania na psach wymagały ponadto zabiegów chirurgicznych, takich jak przetoki i kaniule, co z dzisiejszej perspektywy budzi pytania etyczne.
Dlaczego wciąż się o tym mówi?
Eksperymenty Pawłowa stały się fundamentem badań nad uczeniem się przez skojarzenia. Warunkowanie klasyczne pomaga tłumaczyć reakcje emocjonalne, takie jak fobie, wstręt czy nudności wywoływane widokiem lub zapachem potrawy, po której kiedyś źle się czuliśmy.
Zasady odkryte na psach przeniesiono do pracy z ludźmi i do technik modyfikacji zachowania. Dlatego Pawłow nadal otwiera większość podręczników psychologii uczenia się.
Najczęstsze pytania
Czy Pawłow naprawdę używał dzwonka?
Nie jest to pewne. Pawłow stosował wiele bodźców, między innymi metronom, gwizdek i kamerton. Według jednego ze źródeł w 1994 roku Catania zakwestionował użycie dzwonka, ale inni badacze znaleźli wzmianki o nim w jego pracach.
Za co Pawłow dostał Nagrodę Nobla?
W 1904 roku otrzymał ją za prace nad fizjologią trawienia. Odruchy warunkowe wyrosły z tych badań, ale to trawienie było podstawą nagrody.
Czym różni się odruch warunkowy od bezwarunkowego?
Odruch bezwarunkowy jest wrodzony, na przykład ślinienie się na jedzenie. Odruch warunkowy powstaje przez skojarzenie, gdy neutralny bodziec wielokrotnie towarzyszy bodźcowi bezwarunkowemu.
Czy warunkowanie klasyczne działa u ludzi?
Tak. Widać je w fobiach, wstręcie i nudnościach wywołanych zapachem potrawy, po której kiedyś źle się czuliśmy.
