Eksperyment „Niebieskoocy”: na czym polegało ćwiczenie Jane Elliott i czy było etyczne?

W skrócie

Jak przebiegał eksperyment?

Elliott chciała pokazać swoim małym, wyłącznie białym uczniom, jak działa dyskryminacja. Dzień po zabójstwie Martina Luthera Kinga zapytała dzieci, czy chcą się przekonać, jak to jest być czarnym dzieckiem. Dla ilustracji oparła ćwiczenie na kolorze oczu, a nie skóry.

Pierwszego dnia dzieci niebieskookie potraktowano jako lepsze od brązowookich. Początkowo uczniowie z mniejszości wątpili w to, więc Elliott przekonywała ich fałszywą tezą, że melanina wiąże się z wyższą inteligencją i zdolnością uczenia się. Wkrótce opór zniknął. Dzieci uznane za „lepsze” stawały się aroganckie i apodyktyczne wobec „gorszych” kolegów.

W kolejny poniedziałek Elliott odwróciła role, uznając za lepsze dzieci brązowookie. One również dokuczały niebieskookim, ale według Elliott znacznie łagodniej. Aby podsumować przeżycia, poprosiła uczniów o napisanie, czego się nauczyli. Wypracowania ukazały się w lokalnej gazecie w kwietniu 1968 roku, a historię podchwyciła agencja Associated Press.

Wyniki i wnioski

Według relacji Elliott grupa „uprzywilejowana” poprawiała wyniki prostych testów i radziła sobie z zadaniami z matematyki i czytania, które wcześniej wydawały się ponad jej siły. Dzieci „gorsze” stawały się nieśmiałe i uległe, gorzej wypadały w testach, a nawet na przerwach izolowały się, także te, które wcześniej dominowały w klasie.

Elliott zaproszono do programu Johnny'ego Carsona i stała się znana w całym kraju. W 1970 roku telewizja ABC zrealizowała o niej film The Eye of the Storm, a w 1985 roku program Frontline wyemitował reportaż A Class Divided, w którym dorosłych już uczniów z tej klasy zebrano po latach, by wspólnie obejrzeli film z 1970 roku i opowiedzieli o swoich wspomnieniach. Elliott później prowadziła podobne warsztaty dla dorosłych.

Krytyka i kontrowersje

To było ćwiczenie szkolne, a nie badanie z grupą kontrolną, więc opis efektów opiera się głównie na relacji nauczycielki i materiałach filmowych. Krytycy, w tym Ivor Goodson i Pat Sikes, uznali ćwiczenie za nieetyczne i psychicznie szkodliwe, zwłaszcza że dzieci nie wiedziały wcześniej, o co chodzi. Dziennikarz Stephen Bloom wskazywał też, że sprowadzenie rasizmu do koloru oczu upraszcza problem, a uczniowie mogli czuć się upokorzeni lub niespokojni.

Bloom nie znalazł dowodu na to, że Robert Coles nazwał ćwiczenie „najlepszym od stu lat” w amerykańskiej edukacji, co Elliott często cytowała. Badania naukowe nad podobnymi ćwiczeniami wskazują umiarkowane efekty w ograniczaniu uprzedzeń w dłuższej perspektywie, ale nie rozstrzygają, czy korzyści przeważają nad ryzykiem krzywdy. W 2003 roku Murdoch University ocenił ćwiczenie jako strategię o mieszanych wynikach.

Dlaczego wciąż się o tym mówi?

Ćwiczenie Elliott jest wciąż przywoływane jako sugestywna lekcja tego, jak łatwo dyskryminacja zmienia zachowanie, samoocenę i wyniki w nauce. Stało się wzorem dla późniejszego szkolenia z różnorodności, prowadzonego m.in. w korporacjach.

Zarazem jest ostrzeżeniem, że emocjonalnie wpływowe metody wymagają zgody uczestników, ostrożności i rzetelnej oceny skutków. Dla psychologii to przede wszystkim ilustracja tezy, że role społeczne i oczekiwania innych silnie kształtują zachowanie, choć nie dowód o sile równej kontrolowanemu badaniu.