Archetypy Junga: czym są i czym jest nieświadomość zbiorowa?

W skrócie

Na czym polega ta teoria?

Carl Gustav Jung (1875-1961), szwajcarski psychiatra, w grudniu 1900 roku rozpoczął pracę w szpitalu psychiatrycznym Burghölzli w Zurychu. Według źródeł zauważył tam, że sny jego pacjentów układają się we wzory przypominające mity, legendy i baśnie. Początkowo nazywał te wzory „obrazami pierwotnymi”. W 1907 roku po raz pierwszy spotkał się z Freudem, a ich współpraca trwała sześć lat. Spierali się między innymi o naturę libido i nieświadomości: w 1912 roku napięcie osiągnęło szczyt, a na początku 1913 roku Freud zaproponował zerwanie prywatnych relacji.

Termin „nieświadomość zbiorowa” pojawił się po raz pierwszy w eseju Junga z 1916 roku, a słowo „archetyp” wprowadził on w eseju z 1919 roku. Jung odróżniał nieświadomość osobistą, wypełnioną wypartymi treściami, od drugiej, głębszej warstwy: wspólnej wszystkim ludziom, dziedziczonej, a nie zdobywanej w ciągu życia. Odrzucał przy tym obraz umysłu jako „czystej karty”, na której pisze wyłącznie doświadczenie.

Sam archetyp nie jest gotowym obrazem. Jung porównywał go do osi krystalu, która wyznacza strukturę kryształu, choć sama nie ma fizycznego istnienia. Dziedziczy się wyłącznie forma, a konkretną treść nadają okoliczności, kultura i doświadczenia jednostki. Dlatego istnienie archetypów można wnioskować tylko z ich przejawów, czyli z symboli, motywów mitologicznych i snów.

Jak to wygląda w praktyce?

Jung uważał liczbę archetypów za nieograniczoną, wskazywał jednak kilka szczególnie często powracających: cień, starca mądrego, dziecko, matkę oraz jej odpowiednik, dziewicę, a także animę u mężczyzn i animusa u kobiet. Cień to ukryta, nieuznawana strona osobowości. Według opisu ze źródeł prawidłowo zintegrowany nie niszczy ego, a stłumiony może szkodzić człowiekowi i jego otoczeniu.

Rozwój człowieka ku pełni Jung nazywał indywiduacją, a archetypy miały ten proces kierować. Z archetypami łączył też kompleksy: kontakt z postacią zbliżoną do wyobrażenia matki uruchamia w dziecku archetyp matki, który zapisuje się w nieświadomości osobistej jako „kompleks matki”. Pojęcia te wykorzystuje się w krytyce literackiej, analizie filmu, pedagogice, a także w marketingu, gdzie marki odwołują się do rozpoznawalnych symboli.

Krytyka i kontrowersje

Najczęstszy zarzut dotyczy braku możliwości sprawdzenia teorii. Krytyk inspirowany Popperem, Ray Scott Percival, kwestionuje część przykładów Junga i twierdzi, że jego najmocniejsze tezy są niefalsyfikowalne. Sam Jung nazywał nieświadomość zbiorową pojęciem empirycznym, lecz jej nieuchwytny charakter utrudnia klasyczne badania eksperymentalne.

Inni krytycy zarzucają, że archetypy odrywają symbole od historii ich powstania i kontekstu kulturowego, sprowadzając je do ogólnych schematów. Pojawiały się też zarzuty, że rozważania Junga o duchu nie mają naukowych podstaw oraz że romantyzował „prymitywizm”. Zwolennicy twierdzą, że koncepcję potwierdzają ustalenia psychologii, neuronauk i antropologii.

Dlaczego wciąż się o tym mówi?

Jung jest uznawany wraz z Freudem i Adlerem za jednego z trzech twórców psychologii głębi. Stworzona przez niego psychologia analityczna opiera się na badaniu relacji pacjenta z nieświadomością zbiorową. Współcześni jungiści coraz częściej mówią jednak o „psychice autonomicznej” lub „obiektywnej”, a nie o nieświadomości zbiorowej. Poza gabinetem pojęcie archetypu weszło do języka kultury, badań nad literaturą i analizy filmu.