Viktor Frankl: kim był twórca logoterapii i co wniósł do psychologii?

W skrócie

Życie i droga zawodowa

Viktor Frankl urodził się w 1905 roku w Wiedniu. Jako nastolatek korespondował z Zygmuntem Freudem, a po ukończeniu szkoły średniej w 1923 roku rozpoczął studia medyczne na Uniwersytecie Wiedeńskim. Wcześnie zaczął kwestionować freudowskie podejście do psychoanalizy i dołączył do kręgu uczniów Alfreda Adlera, ale został z niego wykluczony, gdy upierał się, że to sens jest główną siłą motywacyjną człowieka. Od 1926 roku rozwijał własną teorię, nazwaną logoterapią. Doktorat z medycyny uzyskał w 1930 roku, po czym zdobywał doświadczenie w szpitalu psychiatrycznym Steinhof.

W 1942 roku, dziewięć miesięcy po ślubie, Frankl wraz z rodziną trafił do obozu Theresienstadt. W 1944 roku został wywieziony do Auschwitz. Według angielskiej Wikipedii spędził trzy lata w czterech obozach koncentracyjnych, a jego żona Tilly zmarła w Bergen-Belsen. Po wojnie kierował oddziałem neurologii wiedeńskiej polikliniki, a w 1948 roku obronił doktorat z filozofii. W 1955 roku został profesorem neurologii i psychiatrii Uniwersytetu Wiedeńskiego, a z wykładami gościł m.in. na Uniwersytecie Harvarda. Pacjentów przyjmował do przejścia na emeryturę w 1970 roku. Zmarł w Wiedniu w 1997 roku.

Najważniejsze idee i prace

Najważniejszą ideą Frankla jest przekonanie, że dążenie do sensu to jedna z podstawowych potrzeb człowieka, a utrata sensu życia może być ważnym czynnikiem pogłębiającym nerwicę. Według niego sens można realizować na trzy sposoby: przez zmianę świata dzięki własnemu działaniu, przez konkretne doświadczenia oraz przez przyjęcie określonej postawy wobec losu. Logoterapia stosuje między innymi intencję paradoksalną (pacjent uczy się przezwyciężać natręctwa i lęki dzięki dystansowi i humorystycznej przesadzie), dereflekcję (odwrócenie uwagi od objawów) oraz dialog sokratejski.

Frankl napisał 39 książek. Najgłośniejsza z nich, „Człowiek w poszukiwaniu sensu”, ukazała się po niemiecku w 1946 roku, a angielski przekład z 1959 roku stał się międzynarodowym bestsellerem. W ankiecie z 1991 roku znalazła się wśród dziesięciu najbardziej wpływowych książek w USA.

Krytyka i kontrowersje

Postać Frankla budzi spory. Historyk Timothy Pytell z California State University w San Bernardino wskazuje na rozbieżności i przemilczenia w jego relacji o pobycie w Auschwitz. Według Pytella Frankl był tam przetrzymywany nie dłużej niż kilka dni, a znaczna część opisów z jego książki dotyczy podobozu Dachau (Kaufering III) oraz Terezina. W 1982 roku badacz Holokaustu Lawrence Langer krytykował nacisk Frankla na „sens” jako moralnie nieczuły i zarzucał mu przedstawianie przetrwania jako kwestii zdrowia psychicznego.

Pytell zwraca też uwagę, że zasadnicze założenia logoterapii Frankl opisał w czasopiśmie instytutu Göringa, związanego z nazistowskim ruchem psychoterapeutycznym. Alexander Batthyány, dyrektor Instytutu Viktora Frankla w Wiedniu, odpowiada, że Pytell nie korzystał z archiwum ani ze źródeł pierwotnych. Są to spory o interpretację dokumentów.

Dlaczego wciąż się o tym mówi?

Uznanie sensu za centralny czynnik motywacyjny i element zdrowia psychicznego to trwały wkład Frankla w psychologię. Według angielskiej Wikipedii dostarczył on podstaw dla rozwijającej się później psychologii pozytywnej. Przez całą karierę przekonywał, że redukcjonistyczne podejścia wczesnej psychoterapii odczłowieczają pacjenta, i postulował „rehumanizację” psychoterapii.

Logoterapia i analiza egzystencjalna należą do nurtu psychologii egzystencjalnej i humanistycznej. Jego podejście bywa określane jako trzecia wiedeńska szkoła psychoterapii, po psychoanalizie Freuda i psychologii indywidualnej Adlera. W 1985 roku Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne przyznało mu Nagrodę im. Oskara Pfistera za wkład w dziedzinę religii i psychiatrii.