Kompleks niższości Adlera: czym jest i skąd się bierze?

W skrócie

Na czym polega ta teoria?

Alfred Adler (1870-1937) był wiedeńskim lekarzem. Dyplom uzyskał w 1895 roku, a w latach 1902-1911 współpracował z Freudem. Gdy odrzucił jego koncepcję dominującej roli seksualności, wystąpił z ruchu psychoanalitycznego i w 1912 roku założył Towarzystwo Psychologii Indywidualnej.

Zaczątkiem teorii była koncepcja niższości narządów. Adler zakładał, że gdy jeden narząd jest słabszy, pozostałe łączą siły, by to osłabienie wyrównać. Czasem wyrównanie jest nadmierne i słabość zamienia się w siłę, jak w przykładzie człowieka ze słabą nogą, który zostaje świetnym biegaczem. Z czasem Adler zastąpił niższość narządów poczuciem niższości jako takim.

Źródłem tego poczucia może być wychowanie (na przykład stałe niekorzystne porównywanie z rodzeństwem), fizyczne i psychiczne ograniczenia albo niski status społeczny. Adler odróżniał poczucie pierwotne, zakorzenione w dziecięcym doświadczeniu słabości, bezradności i zależności, od wtórnego, gdy dorosły nie może osiągnąć fikcyjnego celu końcowego, jakim jest poczucie bezpieczeństwa i sukcesu. Kompleks powstaje, gdy poczucie niższości zostaje nasilone zniechęceniem lub porażką.

Jak to wygląda w praktyce?

Według Adlera wiele objawów nerwicowych można wyprowadzić z nadkompensacji poczucia niższości. Przykładem z literatury jest jąkający się Demostenes, który został wybitnym mówcą. Kompleks może też wywoływać skłonność do wyrazistych zachowań na pokaz, od szukania uwagi po nadmierną rywalizację i agresję. Pokrewny jest „kompleks wyższości”, czyli demonstrowanie przewagi, które ma ukryć poczucie niższości.

W opisach z literatury kompleks wiąże się z ryzykiem u osób z niską samooceną lub niskim statusem w grupie rówieśniczej oraz u dzieci wychowywanych przy przesadnych oczekiwaniach rodziców. Jedno z badań łączyło silniejsze poczucie niższości z większą skłonnością do ukrywania siebie, a przez to z samotnością i niższym poczuciem szczęścia.

Krytyka i kontrowersje

Adler nie przedstawił naukowego uzasadnienia swoich interpretacji roli kolejności urodzeń, które były częścią jego teorii rodziny i stylu życia. Źródła podkreślają, że dla adlerystów liczy się raczej subiektywne doświadczenie klienta niż sprawdzalne przewidywania. Kluczowe pojęcia, jak fikcyjny cel końcowy, są w dużej mierze nieświadome, więc trudno je zmierzyć.

Sam Freud uznał poglądy Adlera za „honorowe błędy” i zażądał od członków swojego towarzystwa wyboru między nim a Adlerem. Warto też odróżnić naukowe znaczenie pojęcia od potocznego: w języku codziennym „kompleks” bywa używany luźno, jak w określeniu „kompleks Napoleona”.

Dlaczego wciąż się o tym mówi?

Adler jest uznawany wraz z Freudem i Jungiem za jednego z trzech twórców psychologii głębi. W rankingu opublikowanym w 2002 roku w czasopiśmie Review of General Psychology zajął 67. miejsce wśród najwybitniejszych psychologów XX wieku. Wpłynął na Rollo Maya, Viktora Frankla, Abrahama Maslowa i Alberta Ellisa. Jego myśl ożyła w poradnictwie, psychoterapii adlerowskiej i pedagogice, zwłaszcza w nacisku na zainteresowanie społeczne i demokratyczne wychowanie w rodzinie.