Lew Wygotski: kim był twórca teorii kulturowo-historycznej i strefy najbliższego rozwoju?

W skrócie

Życie i droga zawodowa

Lew Wygotski urodził się w Orszy w dzisiejszej Białorusi, w niereligijnej żydowskiej rodzinie z klasy średniej, a wychowywał się w Homlu. Choć interesowały go nauki humanistyczne, na naleganie rodziców zaczął studia medyczne na uniwersytecie w Moskwie, ale w pierwszym semestrze przeniósł się na prawo. Równolegle słuchał wykładów na Uniwersytecie Szaniawskiego.

W 1924 roku wziął udział w kongresie psychoneurologicznym w Piotrogrodzie, po którym poznał Aleksandra Łurię i dzięki niemu dostał posadę w Instytucie Psychologicznym w Moskwie. Pod koniec 1925 roku ukończył rozprawę The Psychology of Art, której nie opublikowano przez wiele lat. Po powrocie z podróży do Londynu zachorował na gruźlicę i do końca 1926 roku pozostawał niezdolny do pracy.

W latach późniejszych prowadził program badań nad rozwojem wyższych funkcji psychicznych, czyli ukształtowanych kulturowo form uwagi, pamięci i podejmowania decyzji. Zgromadził wokół siebie grupę współpracowników, m.in. Łurię i Aleksieja Leontjewa. W ostatnich latach życia najwięcej uwagi poświęcał związkowi między myślą a słowem. Zmarł na nawrót gruźlicy w Moskwie w 1934 roku w wieku 37 lat.

Najważniejsze idee i prace

Do głównych idei Wygotskiego należy społeczne pochodzenie umysłu: zdolności poznawcze nie są wyłącznie biologicznie zdeterminowane, lecz powstają w kontakcie z kulturą, przez język i narzędzia. Kluczowe jest pojęcie mediacji, czyli korzystania z narzędzi kulturowych, które przez internalizację stają się częścią myślenia.

Strefa najbliższego rozwoju wyznaczona jest przez to, co uczeń potrafi samodzielnie, oraz to, co osiągnie z pomocą nauczyciela lub rodzica. Wsparcie to opisuje się jako rusztowanie (scaffolding). Pomagającą osobą może być też rówieśnik, a nawet książka lub maszyna. Wygotski uważał ponadto zabawę za bardzo ważny element rozwoju dziecka, bo dziecko musi w niej przestrzegać reguł społecznych. Książka Thinking and Speech ukazała się już po jego śmierci, w 1934 roku.

Krytyka i kontrowersje

Według przeglądu Simply Psychology praca Wygotskiego nie była poddana tak intensywnej weryfikacji jak teoria Piageta, częściowo z powodu żmudnego tłumaczenia z rosyjskiego. Jego perspektywa społeczno-kulturowa dostarcza też mniej konkretnych hipotez do sprawdzenia, co utrudnia ich obalenie.

Zarzuca się jej zbyt silne akcentowanie środowiska kosztem biologicznego dojrzewania oraz pomijanie rozwoju emocjonalnego. Wygotski nie wyjaśnił też w pełni mechanizmów internalizacji, czyli przejścia od dialogu społecznego do myślenia wewnętrznego. Wskazuje się ponadto na możliwy eurocentryzm w jego hierarchii kultur oraz na to, że źle prowadzone wsparcie może uzależnić ucznia od pomocy zamiast uczyć go samodzielności.

Dlaczego wciąż się o tym mówi?

Idee Wygotskiego stały się podstawą konstruktywizmu społecznego w edukacji. Pojęcia rusztowania, uczenia się w parach i mowy prywatnej zainicjowały dziesięciolecia badań i wpłynęły na psychologię kulturową oraz teorie poznania rozproszonego.

W Związku Radzieckim jego prace były zakazane po śmierci, a w 1936 roku partia potępiła pedologię. Po śmierci Stalina w 1953 roku stały się modne, a pierwszy zbiór najważniejszych tekstów wydano w 1956 roku. W Stanach Zjednoczonych jego teksty zaczęły się upowszechniać po przekładzie Thinking and Speech w 1962 roku, a dziś jego koncepcje są wpływowe w wielu nowoczesnych podejściach do nauczania.