Id, ego i superego: na czym polega model osobowości Freuda?

W skrócie

Na czym polega ta teoria?

Według angielskiej Wikipedii model strukturalny wprowadzono w eseju „Beyond the Pleasure Principle” z 1920 roku, a rozwinięto go w pracy „The Ego and the Id” z 1923 roku. Freud zbudował go w odpowiedzi na dwuznaczność pojęć „świadome” i „nieświadome” we wcześniejszym modelu topograficznym. Nazwy „id”, „ego” i „superego” są łacińskimi odpowiednikami niemieckich określeń das Es, das Ich i das Über-Ich, wybranymi przez tłumaczy.

Id jest nieświadomym zbiorem popędów, impulsów i pragnień, zwłaszcza seksualnych i agresywnych. Działa według zasady przyjemności, czyli dąży do natychmiastowego zaspokojenia. Ego działa według zasady rzeczywistości: analizuje spostrzeżenia, planuje i szuka sposobu, by zaspokoić popęd bez konfliktu ze światem. Freud porównywał je do jeźdźca na koniu, który musi kierować większą siłą wierzchowca. Superego jest zinternalizowanymi regułami kulturowymi, przyswojonymi głównie od rodziców, i obejmuje sumienie oraz ideały.

Ego znajduje się pod presją trzech „panów”: świata zewnętrznego, superego i id. Gdy napięcie rośnie, sięga po mechanizmy obronne, takie jak wyparcie, projekcja czy racjonalizacja.

Jak to wygląda w praktyce?

Model dał psychoanalizie język do opisu wewnętrznego konfliktu. Lęk można było opisywać jako sygnał, że ego jest zagrożone: przez rzeczywistość, przez popędy id albo przez surowość superego. Mechanizmy obronne, które Freud opisał, a które rozwinęła jego córka Anna Freud, stały się szeroko znanym słownictwem psychologicznym.

Ta część modelu doczekała się też badań empirycznych. Według Simply Psychology przegląd badań Cramer z 2015 roku wykazał, że mechanizmy obronne dają się mierzyć i pojawiają się w przewidywalnej kolejności rozwojowej. Autorzy przeglądu zastrzegają jednak, że dotyczy to wyłącznie obrony ego, a nie id ani superego.

Krytyka i kontrowersje

Najpoważniejszy zarzut sformułował Karl Popper. W 1963 roku uznał psychoanalizę za przykład pseudonauki, bo jej twierdzenia są na tyle elastyczne, że pasują do dowolnego wyniku. Id, ego i superego to abstrakcyjne metafory, a nie mierzalne struktury, więc trudno je obalić doświadczeniem.

Krytykowano również nadmierny nacisk Freuda na popędy seksualne i agresywne kosztem potrzeb przywiązania, osiągnięć czy przynależności. Psychologowie humanistyczni, w tym Abraham Maslow, uważali model za deterministyczny. Wskazywano także, że teoria odzwierciedla kulturowe normy swojej epoki, zwłaszcza wiktoriańskie poglądy na seksualność i płeć, oraz że uniwersalne twierdzenia Freuda wyrosły z kontekstu zachodniego. Carl Jung nazwał superego próbą przebrania obrazu karzącego Boga w język psychologii.

Dlaczego wciąż się o tym mówi?

Model trzech instancji pozostaje częścią podstawowego słownika psychologii, choć coraz rzadziej jest traktowany dosłownie. Współczesna psychoterapia psychodynamiczna zachowuje ideę, że ludzie bywają rozdarci między impulsami, wymaganiami otoczenia i własnym sumieniem.

Na gruncie naukowym model uważa się raczej za metaforę kliniczną niż za opis struktur w mózgu. Jest istotny historycznie i jako narzędzie myślenia o konflikcie wewnętrznym, ale jego twierdzenia o energii psychicznej i budowie psychiki nie mają silnego poparcia empirycznego.