Dysonans poznawczy: na czym polega teoria Festingera?

W skrócie

Na czym polega ta teoria?

Według polskiej Wikipedii Festinger twierdził, że pomysł na teorię przyszedł po tym, jak dowiedział się o trzęsieniu ziemi z 1934 roku w Indiach. Po kataklizmie mieszkańcy wiosek, które nie ucierpiały, lecz odczuli silne wstrząsy, rozpowszechniali plotki o kolejnych katastrofach. Festinger zastanawiał się, czy plotki nie były sposobem na usprawiedliwienie własnego lęku.

W książkach „When Prophecy Fails” z 1956 roku i „A Theory of Cognitive Dissonance” z 1957 roku Festinger przedstawił tezę, że ludzie dążą do psychicznej spójności. Kto doświadcza sprzeczności, odczuwa dyskomfort i chce go zmniejszyć. Może dodać do swojego rozumowania nowe elementy, czyli zracjonalizować zachowanie, wybiórczo przyjmować informacje albo unikać sytuacji i danych, które nasilałyby dysonans.

Najsłynniejszy eksperyment przeprowadzili Festinger i Merrill Carlsmith. Według angielskiej Wikipedii wzięli w nim udział studenci Uniwersytetu Stanforda, którzy wykonywali nudne zadania, a potem mieli przekonywać kolejną osobę, że zadania były ciekawe. Jednym zapłacono 20 dolarów, drugim 1 dolara.

Jak to wygląda w praktyce?

Osoby, które dostały 1 dolara, oceniły zadania pozytywniej niż te, którym zapłacono 20 dolarów. Autorzy wyjaśnili to tak: 20 dolarów było oczywistym, zewnętrznym usprawiedliwieniem kłamstwa, więc dysonans był niewielki. Uczestnicy z niską zapłatą nie mieli takiego usprawiedliwienia i przekonali samych siebie, że zadanie rzeczywiście było interesujące.

Teorię rozwijali uczniowie Festingera, między innymi Elliot Aronson i Merrill Carlsmith. Zjawisko dysonansu wykorzystuje się do wyjaśniania, dlaczego ludzie racjonalizują wcześniejsze decyzje, bronią swojego wizerunku i unikają informacji, które burzą ich przekonania.

Krytyka i kontrowersje

Dysonans nie jest jedynym wyjaśnieniem wyników klasycznych eksperymentów. W 1967 roku Daryl Bem zaproponował teorię autopercepcji, według której ludzie wnioskują o własnych postawach z obserwacji swojego zachowania. Obie teorie przewidują te same wyniki, lecz tylko teoria dysonansu zakłada nieprzyjemne pobudzenie, co potwierdzano w laboratorium.

W latach osiemdziesiątych Cooper i Fazio twierdzili, że przyczyną dyskomfortu są nieprzyjemne konsekwencje działania, a nie sama niespójność. Późniejsze badania Harmon-Jonesa i współpracowników pokazały jednak dysonans także wtedy, gdy konsekwencje były korzystne. Do mniej pewnych ustaleń należy badanie z 2010 roku, według którego mycie rąk łagodzi dysonans po decyzji. Autorzy angielskiej Wikipedii zaznaczają, że nie udało się go powtórzyć.

Dlaczego wciąż się o tym mówi?

Teoria Festingera należy do najbardziej wpływowych teorii psychologii społecznej. Pomaga rozumieć, dlaczego ludzie trzymają się przekonań mimo sprzecznych faktów, dlaczego usprawiedliwiają własne wybory i dlaczego zmiana postaw bywa wynikiem zmiany zachowania, a nie odwrotnie.

W psychoterapii i poradnictwie wiedza o dysonansie ułatwia pracę z racjonalizacjami i oporem wobec zmiany. Terapeuta może zauważyć, że napięcie między wartościami a czynami bywa zarówno przeszkodą, jak i motorem zmiany.