Erik Erikson i etapy rozwoju psychospołecznego: na czym polega jego teoria?

W skrócie

Życie i droga zawodowa

Erik Erikson urodził się we Frankfurcie nad Menem jako Erik Salomonsen. Jego matka pochodziła z duńskiej rodziny żydowskiej, a o biologicznym ojcu wiadomo niewiele poza tym, że był Duńczykiem. Wychowywał go ojczym, lekarz pediatra Theodor Homburger, a prawdę o pochodzeniu Erikson poznał pod koniec dzieciństwa i długo odczuwał żal z powodu tego ukrywania. Sprawa tożsamości stała się jednym z jego największych tematów, także w życiu osobistym. Po szkole średniej przez pewien czas wędrował po Niemczech i Włoszech jako artysta, potem został nauczycielem plastyki.

W Wiedniu pracował w szkole dla dzieci pacjentów Anny Freud, która zachęciła go do studiowania psychoanalizy. Specjalizował się w analizie dzieci. W 1933 roku otrzymał dyplom Wiedeńskiego Instytutu Psychoanalitycznego, który obok dyplomu montessoriańskiego był jedynym jego formalnym wykształceniem. W tym samym roku w obliczu przejęcia władzy przez Hitlera wyemigrował z rodziną, a ostatecznie osiadł w Stanach Zjednoczonych.

Pracował w Bostonie, na Harvardzie, w Yale i na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, a w 1938 roku badał dzieci plemienia Siuksów, później także Yuroków, i zauważył, jak bardzo kultura wpływa na dzieciństwo. W 1950 roku opublikował książkę Childhood and Society, z której jest najbardziej znany. W 1970 roku przeszedł na emeryturę jako profesor Harvardu. Mimo braku studiów uniwersyteckich uczył w czołowych uczelniach.

Najważniejsze idee i prace

Erikson uznawany jest za jednego z twórców psychologii ego. Zgadzał się z Freudem w wielu kwestiach, ale mniej skupiał się na relacji rodzic-dziecko, a więcej na roli ego, czyli na tym, jak człowiek rozwija się jako osoba. Uważał, że środowisko, w którym żyje dziecko, jest kluczowe dla wzrostu, przystosowania i poczucia tożsamości.

Jego teoria opisuje osiem etapów, a każdy ma swój kryzys i sprzyjającą cnotę: ufność kontra nieufność (nadzieja), autonomia kontra wstyd i zwątpienie (wola), inicjatywa kontra poczucie winy (cel), pracowitość kontra niższość (kompetencja), tożsamość kontra zamieszanie ról (wierność), intymność kontra izolacja (miłość), generatywność kontra stagnacja (troska) oraz integralność ego kontra rozpacz (mądrość). Niepomyślny wynik wcześniejszego kryzysu można później ponownie przepracować. Za książkę Gandhi's Truth (1969) otrzymał nagrodę Pulitzera i National Book Award.

Krytyka i kontrowersje

Krytycy wskazują, że nie wszyscy przechodzą przez etapy w tym samym tempie ani w ściśle liniowej kolejności. Podawane przedziały wieku są szerokie, a badacze kwestionują, czy wszystkie kryzysy są uniwersalne. Przykładowo dorośli mogą wracać do poszukiwania tożsamości przy zmianie kariery albo przejściu na emeryturę.

Zarzuca się też stronniczość kulturową: Erikson tworzył model głównie na podstawie obserwacji dzieci i rodzin z amerykańskiej i europejskiej klasy średniej, a jego etapy zakładają zachodnie wartości, takie jak indywidualizm i autonomia. W kulturach kolektywistycznych tożsamość kształtuje się inaczej.

Dlaczego wciąż się o tym mówi?

Pojęcia Eriksona, zwłaszcza kryzys tożsamości, na stałe weszły do języka psychologii i kultury. Rozszerzył on myślenie o rozwoju poza wczesne dzieciństwo, które dominowało u Freuda, na cały cykl życia, w tym dorosłość i starość.

Jego model wciąż stosuje się w psychologii rozwojowej, edukacji i poradnictwie jako ramę do rozmowy o zadaniach rozwojowych na kolejnych etapach życia. Traktuje się go raczej jako użyteczną mapę niż ścisłą, uniwersalną regułę.