Czy schizofrenia jest dziedziczna? Co mówi nauka o genetyce i ryzyku zachorowania

Schizofrenia czy jest dziedziczna? Uczciwa odpowiedź

Schizofrenia nie jest chorobą dziedziczną w klasycznym sensie. Nie dziedziczy się jej jak mukowiscydozy, gdzie jeden gen decyduje o zachorowaniu. Czynnik dziedziczny odgrywa rolę w zachorowaniu na schizofrenię, ale jest tylko jednym z wielu elementów. Schizofrenia jest chorobą wieloczynnikową – jej rozwój zależy od współdziałania podłoża genetycznego, czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych.

To, co można odziedziczyć, to pewna biologiczna podatność – skłonność do rozwinięcia choroby, gdy zadziałają dodatkowe czynniki. Najlepiej obrazują to badania bliźniąt: w przypadku bliźniąt jednojajowych, które mają dokładnie ten sam materiał genetyczny, jeśli jedno choruje, ryzyko zachorowania drugiego wynosi 40-50%. Ponad połowa z nich nie zachoruje – mimo identycznego materiału genetycznego. To dowód, że sam genom to zdecydowanie nie wszystko.

Schizofrenia dziedziczna co drugie pokolenie – czy to prawda?

Popularne przekonanie, że schizofrenia jest dziedziczna co drugie pokolenie i „przeskakuje” przez jedno, nie ma podstaw naukowych. Taki schemat dotyczy chorób monogennych, gdzie jeden konkretny gen rządzi dziedziczeniem. Schizofrenia to zupełnie inna kategoria – mówimy o dziedziczeniu wielogenowym i złożonej interakcji między genami a środowiskiem.

Ryzyko zachorowania zależy od stopnia pokrewieństwa z osobą chorą – im bliższe, tym wyższe – ale nie układa się w żaden regularny, przewidywalny wzorzec co do pokolenia. W rodzinie z historią schizofrenii choroba może pojawić się w każdym pokoleniu lub nie pojawić się przez wiele pokoleń. Istotne determinanty zachorowania obejmują bowiem nie tylko geny, ale też środowisko i historię życiową danej osoby.

Dziedziczenie schizofrenii po ojcu

Gdy ojciec choruje na schizofrenię, ryzyko zachorowania dziecka wynosi około 10-17%. Wkład genetyczny obojga rodziców jest podobny, więc dziedziczenie schizofrenii po ojcu nie różni się znacząco od sytuacji, gdy choruje matka. Mowa tu o podatności na poziomie wielu genów, które razem mogą zwiększać prawdopodobieństwo zachorowania, ale go nie przesądzają.

Czynniki psychospołeczne – jakość relacji, stres w dzieciństwie, wsparcie emocjonalne – są istotnymi determinantami zachorowania i mogą realnie modyfikować ryzyko. Wczesne rozpoznanie schizofrenii i szybkie wdrożenie leczenia mają kluczowe znaczenie dla przebiegu choroby.

Dziedziczenie schizofrenii po matce

Choroba matki zwiększa ryzyko zachorowania u dzieci do 10-17%. Warto przywołać tu badania osób adoptowanych: dzieci biologiczne osób ze schizofrenią, wychowywane przez zdrowe rodziny adopcyjne, mają wyższe ryzyko zachorowania niż dzieci zdrowych rodziców biologicznych wychowywane w tych samych warunkach. To potwierdza, że czynniki genetyczne mają realny wpływ niezależnie od środowiska wychowania. Jednocześnie czynniki psychospołeczne mogą zarówno zwiększać, jak i zmniejszać ryzyko ujawnienia się podatności genetycznej.

Dziedziczenie schizofrenii po dziadkach

W przypadku krewnych II stopnia – a więc dziadków – ryzyko zachorowania szacuje się na 2-6%. To znacznie niższe niż przy krewnych pierwszego stopnia, ale nadal wyższe niż 1% w całej populacji ogólnej. Badania rodzeństwa osób chorych na schizofrenię wskazują na dyskretne nieprawidłowości neuropsychologiczne, które mogą nie dawać pełnych objawów klinicznych, ale potwierdzają realny wpływ genetyki.

W przypadku krewnego III stopnia ryzyko jest już bliższe populacyjnemu. Warto też pamiętać, że w rodzinie osoby chorującej ogólna podatność na zaburzenia psychiczne może obejmować nieco szersze spektrum – stąd skupienie różnych problemów ze zdrowiem psychicznym w niektórych rodzinach.

Co tak naprawdę wyzwala schizofrenię? Model podatności na stres

Nauka opisuje powstawanie schizofrenii modelem podatności na stres. Zgodnie z nim osoba może odziedziczyć biologiczną podatność, ale sama w sobie nie wystarczy ona do zachorowania. Choroba ujawnia się, gdy do tej podatności dołączają czynniki stresowe lub biologiczne, które przekraczają indywidualny próg odporności.

Do czynników biologicznych należą: uszkodzenie okołoporodowe (niedotlenienie mózgu), zakażenia wirusowe w czasie ciąży oraz zaburzenia neuroprzekaźników w układzie nerwowym. Wśród czynników środowiskowych wymienia się długotrwały stres, zurbanizowane środowisko i izolację społeczną. Nadużywanie substancji psychoaktywnych – szczególnie kannabinoidy – może znacząco zwiększać ryzyko zachorowania u osób z genetyczną podatnością. Są one rozważane jako samodzielne czynniki etiologiczne schizofrenii, podobnie jak uszkodzenia okołoporodowe i zakażenia wirusowe.

Czynniki genetyczne odpowiadają szacunkowo za około 80% ryzyka zachorowania, a pozostałe 20% wynika z czynników niedziedzicznych. Co ważne: aż u 80% chorych na schizofrenię zaburzenie to nie występuje u żadnego krewnego.

Objawy i leczenie schizofrenii – kiedy warto działać

Objawy schizofrenii dzieli się na pozytywne i negatywne. Objawy pozytywne – halucynacje, urojenia i omamy – to coś „nowego” w doświadczeniu chorego. Objawy negatywne schizofrenii bywają trudniejsze do dostrzeżenia: wycofanie społeczne, anhedonia, apatia i zaburzenia codziennego funkcjonowania często mylone są z depresją. Do jej objawów należą też zaburzenia poznawcze i dezorganizacja psychiczna – niespójność myślenia, dziwaczne zachowanie, trudności w zrozumieniu sytuacji.

Leczenie schizofrenii opiera się na farmakoterapii (neuroleptyki) uzupełnionej psychoterapią i terapią zajęciową. Leczenie farmakologiczne powinno być komplementarne wobec oddziaływań psychoterapeutycznych – oba podejścia wzajemnie się wzmacniają. Rozpoznanie schizofrenii we wczesnym stadium i wdrożenie leczenia mogą zasadniczo zmienić przebieg choroby.

Jeśli schizofrenia jest dziedziczna w Twojej rodzinie, przeczytaj też o rodzajach schizofrenii, czym jest psychoza i czy schizofrenia jest uleczalna – te artykuły pomogą lepiej zrozumieć sytuację bliskiej osoby.

Wiele osób, gdy schizofrenia pojawia się w rodzinie, szuka wsparcia nie tylko dla chorego, ale i dla siebie. Psycholodzy dostępni przez Zaufany Psycholog mogą pomóc przepracować lęki i znaleźć zdrowy sposób na funkcjonowanie w tej trudnej sytuacji.