Martin Seligman: kim jest twórca wyuczonej bezradności i psychologii pozytywnej?

W skrócie

Życie i droga zawodowa

Martin Seligman urodził się w Albany w stanie Nowy Jork. Studia z filozofii ukończył na Uniwersytecie Princeton, a doktorat z psychologii uzyskał na Uniwersytecie Pensylwanii, gdzie związał się z uczelnią na dłużej. Wcześniej uczył także na Cornell University, a na Uniwersytecie Pensylwanii był dyrektorem programu szkolenia klinicznego.

Jego pierwsze znane badania, rozpoczęte w 1967 roku, dotyczyły wyuczonej bezradności. Seligman i współpracownicy odkryli przypadkiem, że psy poddane określonej procedurze warunkowania nie podejmowały prób ucieczki od nieprzyjemnej sytuacji (porażeń prądem o umiarkowanym natężeniu), gdy taka możliwość się pojawiła. Seligman uznał, że to stan, w którym człowiek lub zwierzę uczy się zachowywać bezradnie, nawet gdy ma realną możliwość zmiany sytuacji. Dostrzegł podobieństwo do ciężko chorych na depresję i argumentował, że depresja wynika częściowo z poczucia braku kontroli nad wynikiem sytuacji.

Później, razem z Abramson, rozszerzył teorię o styl atrybucji. Z czasem przeniósł uwagę z tego, co może pójść źle, na to, co sprzyja rozwojowi. Napisał między innymi Learned Optimism, Authentic Happiness i Flourish, a w 2023 roku ukazała się Tomorrowmind, napisana wspólnie z Gabriellą Rosen Kellerman.

Najważniejsze idee i prace

W książce Authentic Happiness z 2002 roku Seligman ujmował szczęście jako złożone z pozytywnych emocji, zaangażowania i sensu. Wspólnie z Christopherem Petersonem stworzył Character Strengths and Virtues (2004), pomyślane jako „pozytywny” odpowiednik klasyfikacji DSM: DSM opisuje to, co może pójść źle, a ta praca to, co może pójść dobrze. Autorzy wskazali sześć klas cnót cenionych w różnych kulturach i epokach: mądrość i wiedzę, odwagę, człowieczeństwo, sprawiedliwość, umiarkowanie i transcendencję.

W książce Flourish z 2011 roku opisał teorię dobrostanu o pięciu elementach, znaną pod skrótem PERMA: pozytywne emocje, zaangażowanie, relacje, sens i osiągnięcia. Na Uniwersytecie Pensylwanii z jego udziałem powstał także program magisterski z zakresu stosowanej psychologii pozytywnej.

Krytyka i kontrowersje

Wokół klasycznych badań nad wyuczoną bezradnością pojawiły się zarzuty etyczne. Początkowo publikowano niewiele krytyki w tym zakresie, głównie kwestionowano definicje i pojęcia, lecz później akademik Alastair Norcross argumentował, że oczekiwane korzyści dla ludzi nie były wystarczająco duże wobec krzywdy wyrządzonej psom. Sam Seligman z czasem zmodyfikował teorię, uwzględniając styl atrybucji.

Przy modelu PERMA podejmowano próby empirycznej walidacji, a wyniki wskazywały na wysoką korelację z innymi miarami subiektywnego dobrostanu. Nie jest on jednak uznawany za naukowo obowiązującą definicję ani model dobrostanu.

Dlaczego wciąż się o tym mówi?

Teoria wyuczonej bezradności jest szeroko znana wśród psychologów naukowych i klinicznych, a według zestawienia z 2002 roku Seligman zajął 31. miejsce wśród najczęściej cytowanych psychologów XX wieku. Psychologia pozytywna zwróciła uwagę na mocne strony człowieka, a nie tylko na zaburzenia.

Seligman inspirował się pracą psychiatry Aarona Becka z tego samego uniwersytetu przy dopracowywaniu własnych technik poznawczych. Jego pojęcia, takie jak optymizm, dobrostan i mocne strony charakteru, weszły do programów edukacyjnych i do debaty publicznej, a w 2011 roku zachęcał brytyjskiego premiera do mierzenia dobrobytu narodu także dobrostanem.