Melanie Klein: kim była pionierka analizy dzieci i teorii relacji z obiektem?

W skrócie

Życie i droga zawodowa

Melanie Klein urodziła się w Wiedniu w żydowskiej rodzinie. Jej wcześniejsze życie naznaczyła strata bliskich, a małżeństwo nie było szczęśliwe i zakończyło się rozwodem. Klein cierpiała na nawracającą depresję. Po przeprowadzce rodziny do Budapesztu rozpoczęła terapię u psychoanalityka Sándora Ferencziego, który zachęcił ją do zajęcia się analizą dzieci, a zainteresowanie psychoanalizą zaczęła rozwijać, obserwując własne dzieci. Należała do towarzystw psychoanalitycznych w Budapeszcie i Berlinie, a w 1926 roku osiadła w Anglii na stałe. W Londynie wspierał ją Ernest Jones.

Klein była jedną z pierwszych osób, które zastosowały klasyczną psychoanalizę wobec małych dzieci, nawet dwuletnich. Uznała zabawę za podstawowy sposób, w jaki dziecko komunikuje emocje, i obserwowała, jak bawi się lalkami, zwierzątkami, plasteliną czy kredkami. Następnie próbowała interpretować nieświadome znaczenie tej zabawy, tak jak u dorosłych interpretuje się sny i wolne skojarzenia. Różniła się od Freuda także w kwestiach teorii: uważała, że nadjaźń (superego) jest obecna od urodzenia, i zakwestionowała ustalone przez Freuda ramy czasowe kompleksu Edypa.

W 1935 roku wygłosiła w Londynie publiczny wykład o odstawieniu od piersi, od którego liczy się jej praca nad obserwacją niemowląt. Jej koncepcja agresji jako samodzielnej siły doprowadziła do sporu z Anną Freud, która w 1938 roku przeniosła się do Londynu. Dyskusje te, nazywane kontrowersyjnymi, zakończyły się kompromisem w postaci trzech grup szkoleniowych w Brytyjskim Towarzystwie Psychoanalitycznym.

Najważniejsze idee i prace

Klein uważała, że niemowlę od urodzenia pozostaje w relacji z matką, którą nieświadomie postrzega jako „dobrą” lub „złą”, i że w ten sposób powstaje jego wewnętrzny świat fantazji. Rozróżniła dwa stany psychiczne. Pozycja paranoidalno-schizoidalna polega na rozszczepianiu siebie i innych na wyłącznie dobre i złe. Pozycja depresyjna pojawia się, gdy dziecko zaczyna rozumieć, że dobre i złe cechy należą do jednej osoby, i boi się o los osób, które w fantazji zraniło, co prowadzi do chęci naprawienia krzywd. Wielu uważa to za jej najważniejszy wkład.

Z teorii Klein wywodzą się pojęcia rozszczepienia i identyfikacji projekcyjnej, a ostatnie duże dzieło, Envy and Gratitude, ukazało się w 1957 roku i integruje jej wcześniejsze koncepcje, w tym zawiść jako pierwotne uczucie. Na jej pracy opiera się teoria relacji z obiektem, według której człowiek nosi w sobie nieświadomy świat relacji z innymi.

Krytyka i kontrowersje

Krytycy podkreślają, że teoria Klein opiera się na interpretacji materiału klinicznego, czyli zabawy bardzo małych dzieci i zrekonstruowanych fantazji dorosłych pacjentów, a nie na kontrolowanej obserwacji. Przez to wiele hipotez, zwłaszcza dotyczących przedwerbalnego okresu niemowlęctwa, trudno sprawdzić empirycznie. Przypisywanie dwumiesięcznemu dziecku złożonego świata fantazji i funkcjonującego superego wielu psychologów rozwojowych uważa za nieuzasadnione.

Przy teorii relacji z obiektem wskazywano też na niedocenianie genetyki, późniejszych doświadczeń i rzeczywistych warunków rodzinnych, takich jak trauma czy zaniedbanie. John Bowlby uważał brak naukowej alternatywy dla freudowskiej teorii popędów za największą wadę tych teorii. Krytyka feministyczna zwracała uwagę na bezpodstawne założenie naturalnego związku między płcią, rodzajem i pożądaniem oraz na preferowanie heteronormatywnych dynamik.

Dlaczego wciąż się o tym mówi?

Prace Klein utorowały drogę teorii przywiązania, a kleiniańska i postkleiniańska psychoanaliza pozostaje ważną szkołą w skali międzynarodowej. Technika zabawy jest fundamentem psychoterapii dzieci, a pojęcia rozszczepienia i identyfikacji projekcyjnej służą do opisu ciężkich zaburzeń osobowości oraz dynamiki grup i instytucji.

Jej idee rozwijali między innymi Wilfred Bion i Hanna Segal, a Donald Winnicott i Ronald Fairbairn budowali własne teorie w dialogu z nią, kładąc większy nacisk na rzeczywiste środowisko dziecka. Jej prace wykorzystano także w teorii feministycznej, krytyce literackiej i myśli politycznej.