Daniel Kahneman: kim był laureat Nobla, który badał błędy w ludzkich decyzjach?

W skrócie

Życie i droga zawodowa

Daniel Kahneman urodził się w 1934 roku. Dzieciństwo spędził we Francji, a w 1948 roku wraz z rodziną przeniósł się do Mandatowej Palestyny. Jako nastolatek bardziej niż pytanie, czy Bóg istnieje, interesowało go, dlaczego ludzie w niego wierzą. W 1954 roku ukończył psychologię i matematykę na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie, po czym służył w izraelskiej armii, gdzie opracował ustrukturyzowany wywiad dla rekrutów. W 1958 roku wyjechał do USA i na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley uzyskał doktorat z psychologii w 1961 roku.

Współpraca z Amosem Tverskim rozpoczęła się w 1969 roku. Ich pierwszy wspólny artykuł, „Belief in the Law of Small Numbers”, ukazał się w 1971 roku. Najważniejsza praca o teorii perspektywy została opublikowana w 1979 roku w czasopiśmie „Econometrica”. W 1978 roku Kahneman objął stanowisko na Uniwersytecie Brytyjskiej Kolumbii, a od 1993 roku do końca życia był profesorem na Uniwersytecie Princeton. Zmarł w 2024 roku.

Najważniejsze idee i prace

Z Tverskim opisał heurystyki i błędy poznawcze, czyli skróty myślowe, które przyspieszają osądy, ale prowadzą do systematycznych pomyłek, na przykład efekt zakotwiczenia. Teoria perspektywy wykazała, że ludzie nie decydują tak, jak zakłada klasyczna teoria ekonomiczna: między innymi unikają strat silniej, niż dążą do zysków. W 2002 roku Kahneman otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie ekonomii „za włączenie wniosków z badań psychologicznych do nauk ekonomicznych”. Tversky zmarł w 1996 roku i nie mógł jej współdzielić.

W książce „Pułapki myślenia. O myśleniu szybkim i wolnym” (oryginał z 2011 roku) Kahneman opisał dwa tryby myślenia: szybki, automatyczny System 1 i wolniejszy, wymagający wysiłku System 2. Książka stała się bestsellerem, a w 2021 roku napisał wraz z Olivierem Sibonym i Cassem Sunsteinem książkę o „szumie” w ludzkich osądach.

Krytyka i kontrowersje

Książka „Thinking, Fast and Slow” była ostro krytykowana za oparcie się na badaniach, których wyników nie udało się powtórzyć. Analiza badań cytowanych w rozdziale o „maszynie skojarzeniowej” wykazała wskaźnik powtarzalności (R-index) równy 14, co oznacza bardzo niską wiarygodność. Sam Kahneman przyznał w komentarzu na blogu: „Zbyt mocno zaufałem badaniom o zbyt małej mocy statystycznej”. Późniejsza analiza twierdziła, że większość idei książki opiera się na literaturze naukowej o „chwiejnych podstawach”.

Spory dotyczą więc przede wszystkim badań nad torowaniem, a nie samych ustaleń o heurystykach i teorii perspektywy. Kahneman nazwał problem Lindy swoim „najbardziej znanym i najbardziej kontrowersyjnym” eksperymentem; istnieje też alternatywna interpretacja jego wyników.

Dlaczego wciąż się o tym mówi?

Kahneman i Tversky stworzyli podstawy ekonomii behawioralnej i zmienili sposób, w jaki ekonomiści, prawnicy, lekarze i politycy myślą o decyzjach. Kahneman był nazywany „dziadkiem ekonomii behawioralnej”, a w 2015 roku magazyn „The Economist” wymienił go na siódmym miejscu wśród najbardziej wpływowych ekonomistów świata.

Dla psychologii najważniejsze jest przesłanie, że rozum pozostawiony samemu sobie ulega systematycznym błędom, dlatego w ważnych decyzjach warto stosować procedury i dodatkowe kontrole. W 2013 roku Kahneman otrzymał Prezydencki Medal Wolności w USA.