Albert Bandura: kim był i co zmieniła teoria społecznego uczenia się?

W skrócie

Życie i droga zawodowa

Bandura urodził się w 1925 roku w Mundare w kanadyjskiej Albercie, w rodzinie o polskich i ukraińskich korzeniach, jako najmłodszy z sześciorga dzieci. Studia na University of British Columbia ukończył w 1949 roku, a doktorat z psychologii klinicznej uzyskał w 1952 roku na University of Iowa.

W 1953 roku zaczął pracę na Uniwersytecie Stanforda i związał się z nim do przejścia na emeryturę w 2010 roku. W 1974 roku został prezydentem Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego (APA). Zmarł w 2021 roku, w wieku 95 lat.

W czasach, gdy dominował behawioryzm, uważał, że same nagrody i kary, na których opiera się warunkowanie klasyczne i sprawcze, nie wystarczają jako ramy wyjaśniające, bo wiele zachowań ludzie uczą się od innych ludzi. Jego badania, w tym eksperyment z lalką Bobo z 1961 roku (opisany na osobnej stronie), przyczyniły się do przesunięcia akcentu w psychologii z czystego behawioryzmu ku psychologii poznawczej.

Najważniejsze idee i prace

W teorii społecznego uczenia się Bandura wskazał cztery procesy pośredniczące, które decydują, czy zaobserwowane zachowanie zostanie naśladowane: uwagę, zapamiętywanie, odtwarzanie i motywację. Książka Social Learning Theory ukazała się w 1977 roku. W 1986 roku opublikował Social Foundations of Thought and Action, w której przedstawił teorię społeczno-poznawczą z ideą wzajemnego determinizmu: zachowanie, czynniki osobiste i środowisko wzajemnie na siebie wpływają.

Podczas badań nad terapią fobii węży stwierdził, że przekonania o własnych możliwościach, czyli poczucie własnej skuteczności, pośredniczą w zmianie zachowania i pobudzenia lęku. Książka Self-Efficacy: The Exercise of Control ukazała się w 1997 roku. Poczucie własnej skuteczności badano też w ochronie zdrowia, na przykład przy rzucaniu palenia, i w edukacji, gdzie wysokie poczucie skuteczności wiązało się z wyznaczaniem wyższych celów przez uczniów i nauczycieli.

Krytyka i kontrowersje

Teoria społecznego uczenia się bywa krytykowana za przecenianie roli obserwacji kosztem innych form uczenia się, takich jak warunkowanie sprawcze czy samodzielne odkrywanie. Zarzuca się jej też niedocenianie czynników biologicznych, na przykład predyspozycji genetycznych, oraz trudność w przewidywaniu zachowania w realnym życiu, gdzie człowiek ma wielu możliwych wzorców, a nagrody i kary bywają niespójne. Pierwotna wersja nie wyjaśniała w pełni procesów poznawczych, dlatego Bandura w 1986 roku zmienił jej nazwę na teorię społeczno-poznawczą.

Krytykowano także etykę eksperymentu z lalką Bobo. Zwraca się uwagę na narażenie dzieci na agresywny wzorzec, wątpliwości co do świadomej zgody rodziców i brak późniejszego wyjaśnienia dzieciom celu badania, choć w latach sześćdziesiątych nie było to standardem. Odkrycie neuronów lustrzanych, które mogłoby stanowić biologiczną podstawę naśladownictwa, pozostaje według źródeł kontrowersyjne.

Dlaczego wciąż się o tym mówi?

Ankieta z 2002 roku uznała Bandurę za czwartego najczęściej cytowanego psychologa w historii, po Skinnerze, Freudzie i Piagecie, a w 2025 roku został on pierwszym psychologiem z ponad milionem cytowań w Google Scholar. W 2016 roku otrzymał National Medal of Science.

Jego idee wykorzystuje się w edukacji, w modelowaniu w terapii fobii i w treningu umiejętności społecznych. Teoria społecznego uczenia się posłużyła też jako podstawa metody Entertainment-Education, czyli tworzenia rozrywki o korzystnym społecznie przekazie. Pojęcie poczucia własnej skuteczności jest dziś jednym z podstawowych w psychologii zdrowia i uczenia się.