Karen Horney: kim była i czym różniła się od Freuda?

W skrócie

Życie i droga zawodowa

Horney urodziła się w 1885 roku w okolicach Hamburga. W 1906 roku zaczęła studiować medycynę na Uniwersytecie we Fryburgu, jednej z pierwszych uczelni w Niemczech przyjmujących kobiety na kierunki medyczne, a w 1909 roku wyszła za Oskara Horneya. Psychoanalizę przeszła u Karla Abrahama, a następnie u Hannsa Sachsa. W Berlinie wykładała i szkoliła psychoanalityków w tamtejszym instytucie.

W 1932 roku, na zaproszenie Franza Alexandra, wyjechała do Stanów Zjednoczonych. Do wyjazdu przyczyniły się, według jednego ze źródeł, rosnąca oziębłość Freuda wobec niej oraz jej obawy związane z rozwojem nazizmu w Niemczech. Po dwóch latach w Chicago przeniosła się do Nowego Jorku, gdzie rozwinęła teorię nerwicy i osobowości.

W Nowym Jorku opublikowała The Neurotic Personality of Our Time (1937), książkę o szerokim kręgu czytelników, a w 1939 roku New Ways in Psychoanalysis. W 1941 roku opuściła Nowojorski Instytut Psychoanalityczny (według innego źródła głosowanie tamtejszego towarzystwa odebrało jej prawo nauczania), założyła Association for the Advancement of Psychoanalysis oraz czasopismo American Journal of Psychoanalysis. Uczyła i praktykowała do śmierci w 1952 roku.

Najważniejsze idee i prace

Horney odrzuciła przekonanie Freuda, że osobowość kształtują przede wszystkim popędy seksualne i agresywne. Większą rolę przypisywała relacjom społecznym w dzieciństwie. Pojęcie zazdrości o penisa uznała za jednostronne: interpretowała je jako zazdrość o społeczne przywileje mężczyzn i opisała symetryczną „zazdrość o macicę” u mężczyzn. Uważa się ją za pionierkę psychologii feministycznej.

Centralną ideą jej teorii nerwicy jest lęk podstawowy: poczucie bezradności i osamotnienia w wrogim świecie, które pojawia się, gdy dziecko doświadcza zaniedbania, niekonsekwencji lub braku ciepła. Dziecko radzi sobie, wybierając strategie: zbliżanie się do ludzi, występowanie przeciw nim lub oddalanie się od nich. Gdy stają się kompulsywne i sztywne, tworzą nerwicę. Horney opisała dziesięć potrzeb neurotycznych oraz „tyranię powinności”, czyli nierealistyczne wymagania wewnętrzne wynikające z wyidealizowanego obrazu siebie. W 1946 roku wydała jeden z pierwszych poradników psychologicznych, Are You Considering Psychoanalysis?

Krytyka i kontrowersje

Teoria Horney opiera się na obserwacji klinicznej, a nie na kontrolowanych badaniach. Model trzech orientacji w relacjach został później potwierdzony narzędziami psychometrycznymi (Coolidge i współpracownicy, 2011), ale pozostałe elementy, na przykład lęk podstawowy czy tyrania powinności, są trudniejsze do sprawdzenia. Freud odrzucił jej krytykę, pisząc, że jej pogląd „nie zgadza się z jego wrażeniami” (1931).

Spory dotyczą też samej teorii. Ujęcie nerwicy jako procesu ciągłego, a nie awarii psychiki po konkretnych zdarzeniach, było szeroko dyskutowane przez współczesnych psychologów. Janet Sayers pisze, że Horney była zbyt wielką indywidualistką, by angażować się w zbiorową walkę polityczną, a jej odejście od tematyki kobiecej w połowie lat trzydziestych skłania niektórych do twierdzenia, że nie była feministką. Opisy podziału dziesięciu potrzeb na trzy grupy różnią się w literaturze, a angielska Wikipedia sama zaznacza w tym miejscu sprzeczność, dlatego klasyfikację tę należy traktować ostrożnie.

Dlaczego wciąż się o tym mówi?

Horney zalicza się do neofreudystów i szkoły kulturowej w psychoanalizie, razem z Erichem Frommem, Harrym Stackiem Sullivanem i Clarą Thompson. Jej poglądy bywają uznawane za zapowiedź psychologii humanistycznej (Maslow, Rogers) i terapii poznawczej Alberta Ellisa (REBT).

Podkreślała, że natura człowieka może się zmieniać, a samoświadomość pomaga stawać się lepszym, silniejszym i bogatszym człowiekiem. Pojęcie lęku podstawowego, nacisk na rolę kultury w kształtowaniu nerwicy i krytyka biologicznego determinizmu Freuda pozostają jej trwałym wkładem w historię psychoanalizy.