Antoni Kępiński: kim był i co wniósł do polskiej psychiatrii?

W skrócie

Życie i droga zawodowa

Antoni Kępiński urodził się w 1918 roku w Dolinie koło Stanisławowa. W 1936 roku rozpoczął studia medyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim, które przerwała wojna. Jako ochotnik uczestniczył w kampanii wrześniowej, został internowany na Węgrzech, a następnie przez Francję i Hiszpanię dotarł do Wielkiej Brytanii. W Hiszpanii w 1941 roku został uwięziony w obozie Miranda de Ebro.

Studia kontynuował w Edynburgu, na Polskim Wydziale Lekarskim tamtejszego uniwersytetu, i w 1946 roku otrzymał dyplom lekarza. Do Polski wrócił w 1947 roku, związał się z Katedrą i Kliniką Psychiatryczną Akademii Medycznej w Krakowie, a doktorat z psychiatrii uzyskał w 1949 roku. W 1950 roku wraz z Mieczysławem Choynowskim zorganizował Pracownię Psychologiczną w Szpitalu Klinicznym w Kobierzynie, pierwszą taką pracownię w warunkach szpitalnych w Polsce.

Od 1969 roku pełnił obowiązki kierownika Katedry i Kliniki Psychiatrycznej. Na krótko przed śmiercią w 1972 roku, już bardzo schorowany, został mianowany profesorem tej katedry.

Najważniejsze idee i prace

Najbardziej znana jest koncepcja metabolizmu informacyjnego, najpełniej opisana w książce Melancholia z 1974 roku. Organizm traktuje ona jako układ otwarty, a psychikę jako jednostkę przetwarzającą informacje: tak jak ciało wymienia energię z otoczeniem, tak psychika wymienia informacje, zachowując względną stałość swojej struktury. Zaburzenia psychiczne Kępiński tłumaczył jako rozregulowanie tej wymiany oraz związanej z nią struktury wartości.

Drugim filarem była psychiatria aksjologiczna: leczenie ma prowadzić do przebudowy hierarchii wartości pacjenta, a istotą schizofrenii jest według Kępińskiego jej odwrócenie. Wraz ze współpracownikami opisał zespół KZ, czyli zespół obozu koncentracyjnego; angielskojęzyczne opracowania uznają go za prekursora badań nad zespołem stresu pourazowego. Napisał ponad 140 prac, a wśród najbardziej znanych książek są Refleksje oświęcimskie (1968), Rytm życia, Schizofrenia, Lęk i Poznanie chorego.

Krytyka i kontrowersje

Koncepcja metabolizmu informacyjnego ma charakter teoretyczny i filozoficzny, a sam autor zaznaczał, że jego model nie jest zakończony: prace nad nim przerwała choroba i śmierć. W przeglądanych źródłach nie opisano badań, które sprawdzałyby ten model empirycznie, dlatego warto traktować go jako inspirującą ramę interpretacyjną, a nie zweryfikowaną teorię.

Kępiński był eklektykiem i odnosił się sceptycznie do teorii pozbawionych dostatecznie solidnych podstaw naukowych, na przykład do psychoanalizy, a „myślenie magiczne” w psychologii odrzucał. Przyznawał też, że diagnoza w psychiatrii bywa umowna, bo opiera się na różnych kryteriach i często nie wiadomo, jaka jest przyczyna zaburzenia.

Dlaczego wciąż się o tym mówi?

Polska Wikipedia zalicza Kępińskiego do najbardziej znanych polskich psychiatrów. Uważany jest za prekursora psychoterapii indywidualnej i grupowej w Polsce, a psychoterapię traktował jako integralną część psychiatrii. Duże znaczenie przypisywał osobowości terapeuty i jakości relacji z pacjentem: od dobrego lekarza oczekiwał braku maski, braku postawy oceniającej, cierpliwości, wiary w wyleczenie chorego i empatii.

Jego dorobek doceniali także filozofowie, między innymi Józef Tischner, który cenił jego spostrzeżenia antropologiczne. Książki Kępińskiego są w Polsce wznawiane od dziesięcioleci.